A-PDF Page Cut DEMO: Purchase from www.A-PDF.com to remove the watermark

b¸c hå
mét mÉu mùc vÒ sù gi¶n dÞ
vµ khiªm tèn

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n
Chñ tÞch Héi ®ång
pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
TS. HOµNG PHONG Hµ
Thµnh viªn
TRÇN QUèC D¢N
TS. NguyÔn §øC TµI
TS. NGUYÔN AN TI£M
NguyÔn Vò Thanh H¶o

nhiÒu t¸c gi¶

B¸C Hå
MéT MÉU MùC VÒ Sù
GI¶N DÞ vµ KHI£M TèN

Nhµ xuÊt b¶n

nhµ xuÊt b¶n

chÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

v¨n häc

Hµ néi - 2014

Lêi nhµ xuÊt b¶n
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh - l·nh tô vÜ ®¹i, kÝnh yªu cña
d©n téc, ng−êi Anh hïng gi¶i phãng d©n téc, nhµ v¨n
hãa kiÖt xuÊt ®· ®i xa h¬n 40 n¨m nh−ng ®Ó l¹i cho
toµn §¶ng, toµn d©n ta di s¶n tinh thÇn to lín, mang
gi¸ trÞ nh©n v¨n cao c¶. Cuéc ®êi, sù nghiÖp, t− t−ëng
vµ tÊm g−¬ng ®¹o ®øc cña Ng−êi lu«n in ®Ëm trong tr¸i
tim nh÷ng ng−êi d©n ViÖt Nam vµ nh©n lo¹i yªu
chuéng hßa b×nh, tù do, c«ng lý trªn toµn thÕ giíi.
Lµ mét vÜ nh©n ®· ®Ó l¹i dÊu Ên ®Æc biÖt trong thÕ
kû XX, cuéc ®êi cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lµ biÓu
hiÖn sinh ®éng nhÊt vÒ sù mÉu mùc gi¶n dÞ vµ khiªm
tèn. Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn khã kh¨n kh«ng thÓ t−ëng
t−îng næi cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam, dï ë n¬i ®©u B¸c
còng lu«n gi÷ ®−îc t©m thÕ b×nh th¶n, tù t¹i, mét lèi
sèng ®Çm Êm nÆng t×nh ®ång chÝ, ®ång bµo ®Ó v−ît
qua thö th¸ch, gian nan thiÕu thèn cña nh÷ng ngµy
®Çu c¸ch m¹ng. Cuéc ®êi c¸ch m¹ng cña Ng−êi v«
cïng gi¶n dÞ, khiªm tèn nh−ng rÊt vÜ ®¹i. Toµn bé
cuéc ®êi cña Ng−êi cïng víi sù nghiÖp cña nh©n d©n
ta, §¶ng ta lµ mét thiªn anh hïng ca bÊt diÖt cña
c¸ch m¹ng ViÖt Nam.

5

Nh»m gióp b¹n ®äc cã thªm t− liÖu t×m hiÓu vÒ cuéc
®êi cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ
quèc gia - Sù thËt phèi hîp víi Nhµ xuÊt b¶n V¨n häc
xuÊt b¶n cuèn s¸ch B¸c Hå - mét mÉu mùc vÒ gi¶n
dÞ vµ khiªm tèn. Qua cuèn s¸ch, b¹n ®äc cã thÓ hiÓu
s©u s¾c h¬n vÒ t×nh c¶m yªu mÕn, ng−ìng mé cña nh©n
d©n ViÖt Nam vµ thÕ giíi dµnh cho Ng−êi, vÒ tÊm
g−¬ng ®¹o ®øc c¸ch m¹ng cÇn kiÖm liªm chÝnh, chÝ
c«ng v« t− cña Hå ChÝ Minh trong hµnh tr×nh 79 mïa
Xu©n cuéc ®êi Ng−êi.
Xin tr©n träng giíi thiÖu cuèn s¸ch víi b¹n ®äc.
Th¸ng 11 n¨m 2014
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

6

Mét mÉu mùc vÒ sù gi¶n dÞ
vµ khiªm tèn
B¸c sÜ Gi«n T¸cman
(Thôy §iÓn)

C

uéc ®êi cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vµ sù
nghiÖp cña Ng−êi, sù thµnh lËp vµ ph¸t
triÓn cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, C¸ch m¹ng
Th¸ng T¸m, nh÷ng chiÕn th¾ng cña nh©n d©n ViÖt
Nam trong c¸c cuéc kh¸ng chiÕn, c«ng cuéc x©y
dùng mét x· héi vµ cuéc sèng míi trong nh÷ng
®iÒu kiÖn khã kh¨n kh«ng thÓ t−ëng t−îng næi...
tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã sÏ ®−îc ghi nhí m·i m·i nh−
nh÷ng trang ®Ñp nhÊt trong lÞch sö loµi ng−êi.
Cho phÐp t«i ®−îc dµnh mét vµi phót ®Ó nhí l¹i
nh÷ng kû niÖm cña c¸ nh©n t«i vÒ Chñ tÞch Hå
ChÝ Minh. Xin cho phÐp t«i ®−îc nãi l¹i nh÷ng kû
niÖm hoµn toµn cã tÝnh chÊt c¸ nh©n, bëi v× ®èi víi
t«i, ViÖt Nam cã rÊt nhiÒu ý nghÜa vµ trong nhiÒu
n¨m, ViÖt Nam nãi lªn ®−îc rÊt nhiÒu ®iÒu ®èi víi
nh©n d©n Thôy §iÓn chóng t«i. T«i ®· tõng lµ mét
sinh viªn §¹i häc Y khoa ë Pari vµo kho¶ng thêi
gian tõ n¨m 1946 ®Õn n¨m 1947, tøc lµ vµo thêi kú

7

nh©n d©n ViÖt Nam ®ang tiÕn hµnh giai ®o¹n ®Çu
cña cuéc kh¸ng chiÕn thø nhÊt. T«i ®· ®−îc thÊy
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trªn lÔ ®µi danh dù ngµy
14-7-1946 ë Pari. C¸c b¹n ViÖt Nam cña t«i sau
®ã cã nãi r»ng chung quanh Ng−êi lóc Êy chØ cã
mét sè ng−êi b¹n cña ViÖt Nam, nh−ng l¹i cã qu¸
nhiÒu kÎ thï, nh÷ng thµnh viªn cña ChÝnh phñ vµ
qu©n ®éi ®ang ©m m−u thiÕt lËp l¹i thuéc ®Þa cña
Ph¸p ë ViÖt Nam.
LÇn ®Çu t«i ®−îc gÆp Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lµ
vµo thêi kú t«i ®i th¨m ViÖt Nam lÇn thø nhÊt vµo
®Çu n¨m 1958. Lóc Êy, t«i ®−îc Ng−êi mêi ®Õn
cïng uèng trµ vµo buæi s¸ng t¹i ng«i nhµ nhá vµ
rÊt gi¶n dÞ cña Ng−êi ngay bªn c¹nh Phñ Chñ tÞch.
Lóc Êy t«i ®Þnh pháng vÊn Ng−êi ®Ó ®¨ng b¸o.
Nh−ng cuèi cïng chÝnh Ng−êi ®· pháng vÊn t«i
trong suèt 45 phót liÒn. Ng−êi muèn biÕt nhiÒu h¬n
n÷a vÒ phong trµo c«ng ®oµn ë Thôy §iÓn, v.v..
Cuèi cïng, Ng−êi hái t«i r»ng ®iÒu g× ®· t¹o ra
nh÷ng Ên t−îng s©u s¾c nhÊt cho c¸c nhµ v¨n n−íc
ngoµi vÒ c¸c t¸c phÈm v¨n häc cña c¸c nhµ v¨n
Thôy §iÓn. Tr−íc ®ã vµi ngµy, t«i ®· cã mÆt ë s©n
bay khi Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trë l¹i Hµ Néi sau
cuéc ®i th¨m cã tÝnh chÊt nhµ n−íc ë Ên §é vµ
MiÕn §iÖn1. Ng−êi võa b−íc xuèng m¸y bay, lËp
tøc c¸c nh©n vËt trong ChÝnh phñ, §¶ng, §oµn
ngo¹i giao ®· v©y quanh lÊy Ng−êi. ChØ vµi phót sau,
____________
1. Nay lµ Mianma.

8

Ng−êi ®· ®Õn tr−íc m¸y phãng thanh. T«i chê
Ng−êi ®äc mét bµi diÔn v¨n, nh−ng Chñ tÞch Hå
ChÝ Minh, nh− c¸c b¹n ®Òu biÕt, cã mét sù quan
t©m ®Õn c«ng viÖc s¶n xuÊt vµ ®©y còng lµ ®iÒu mµ
Ng−êi th−êng hay nãi ®Õn trong c¸c bµi viÕt vµ
diÔn v¨n cña m×nh. Ng−êi kho¸t tay m¹nh vµ nãi:
"Nµo, b©y giê c¸c ®ång chÝ cã thÓ vÒ ®Ó chuÈn bÞ
c«ng t¸c cho tèt". §Êy lµ toµn v¨n diÔn v¨n cña
Ng−êi. Mäi ng−êi c−êi vui vÎ vµ lËp tøc thi hµnh
mÖnh lÖnh cña Ng−êi.
Mïa xu©n n¨m 1967, t«i tham gia ñy ban quèc
tÕ gåm n¨m ng−êi ®i ®iÒu tra vÒ c¸c cuéc nÐm bom ë
miÒn B¾c ViÖt Nam lóc Êy ®ang diÔn ra å ¹t trªn
kh¾p mäi n¬i. Chóng t«i ®−îc Thñ t−íng Ph¹m V¨n
§ång tiÕp. Khi chóng t«i ®ang lÇn l−ît giíi thiÖu
®oµn víi Thñ t−íng th× bÊt th×nh l×nh, Chñ tÞch Hå
ChÝ Minh cã mÆt. TÊt c¶ chóng t«i, kÓ c¶ ®ång chÝ
Ph¹m V¨n §ång ®Òu bÞ bÊt ngê. Chñ tÞch Hå ChÝ
Minh ë l¹i víi chóng t«i liÒn mét giê. Ng−êi nãi
nh÷ng chuyÖn hÖ träng trong chiÕn tranh, thØnh
tho¶ng Ng−êi l¹i nãi ®ïa vÒ sù ®−îc mïa cña n¨m
1890 (mét thµnh viªn trong ñy ban cña chóng t«i
sinh cïng n¨m víi Chñ tÞch Hå ChÝ Minh). Ng−êi
pha trß vÒ chiÕc m¸y ghi ©m tåi tµn mµ mét thµnh
viªn trong ®oµn chóng t«i mang theo. Khi anh b¹n
t«i t×m c¸ch ghi ©m l¹i bøc ®iÖn göi nh©n d©n Mü
th× mÊy côc pin bÞ tuét l¨n l«ng lèc trªn sµn nhµ g©y
ra mét tiÕng ®éng nh− tiÕng ph¸o cao x¹. Chñ tÞch
Hå ChÝ Minh kh«ng hÒ sèt ruét. Ng−êi theo dâi

9

chóng t«i cè g¾ng l¾p pin vµo m¸y víi sù chó ý vµ
thÝch thó nh− mét thanh niªn rÊt trÎ.
Ng−êi ta ®· nãi nhiÒu r»ng Chñ tÞch Hå ChÝ Minh
lµ mét mÉu mùc vÒ sù gi¶n dÞ vµ khiªm tèn.
Ng−êi nãi th¼ng vµ dïng tõ ®¬n gi¶n trong cuéc
sèng h»ng ngµy còng nh− trong c¸c bµi viÕt vµ
trong c¸c diÔn v¨n chÝnh thøc, Ng−êi kh«ng bao
giê quªn nguån gèc xuÊt th©n còng nh− kinh
nghiÖm cña Ng−êi ®· tõng lµ mét ng−êi lao ®éng
b×nh th−êng. Ng−êi cã nh÷ng t− t−ëng cao th−îng
vµ tÇm nh×n xa tr«ng réng. Ng−êi kh«ng bao giê
quªn nh÷ng nçi thèng khæ mµ nh©n d©n ViÖt Nam
vµ c¸c d©n téc kh¸c ®· ph¶i tr¶i qua d−íi ¸ch ¸p
bøc cña chñ nghÜa thùc d©n vµ ¸ch ¸p bøc t− b¶n
chñ nghÜa.
Chóng ta h·y cïng nhau t−ëng nhí tíi nhµ
c¸ch m¹ng vÜ ®¹i nµy b»ng c¸ch t¨ng c−êng h¬n
n÷a cuéc ®Êu tranh trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi v×
®éc lËp d©n téc, hßa b×nh vµ chñ nghÜa x· héi.

10

B¸c lu«n gÇn gòi víi nh©n d©n
D−¬ng §¹i L©m* kÓ

... T

ê mê s¸ng, Ng−êi ®· thøc dËy, ch©n
rãn nhÑ ®Ó c¶ nhµ khái tØnh giÊc.
H¬n mét n¨m trêi xa P¸c Bã, tr¶i qua ngãt ba chôc
nhµ tï cña T−ëng Giíi Th¹ch gÇn kh¾p ®Êt Qu¶ng
T©y, Ng−êi vÉn gi÷ ®−îc thãi quen dËy sím.
ThÊy Ng−êi xuèng cÇu thang, chóng t«i rãn rÐn
®i theo.
Ng−êi ®i ®Õn phÝa khe n−íc, xem xÐt mét håi,
ngo¶nh l¹i thÊy chóng t«i, Ng−êi b¶o:
- Chó nµo vµo lÊy cho m−în mÊy c¸i cuèc, ta
söa sang l¹i chç lÊy n−íc ¨n.
Nguyªn chóng t«i s¬ suÊt kh«ng chó ý ®Õn viÖc
gi÷ g×n vÖ sinh, chç n−íc ¨n cña ng−êi vµ chç t¾m
cña tr©u, bß lÉn lén. Chóng t«i cïng Ng−êi b¾t tay
vµo viÖc dän dÑp, söa sang. Xong råi, Ng−êi gäi
mÊy ng−êi cïng khiªng mét c¸i thuyÒn ®Ëp lóa (c¸i
"loáng") ra chç khe n−íc, x¾n tay ¸o cä röa s¹ch sÏ
råi vµo ®¸nh thøc ®¸m trÎ con dËy, b¶o chóng xÕp
____________
* Nguyªn Phã ChÝnh ñy Qu©n khu ViÖt B¾c.

11

hµng tiÕn ra khe n−íc. Ng−êi cëi quÇn ¸o cho c¸c
ch¸u bÐ vµ lÇn l−ît t¾m röa kú cä cho tõng ®øa.
Chóng võa t¾m võa n« ®ïa, b¾n c¶ n−íc vµo mÆt
Ng−êi. Bµn tay ®· tõng ph¶i mang nÆng xiÒng xÝch
suèt m−êi mÊy th¸ng trêi, h«m nay míi l¹i ®−îc sê
vµo lµn da mÞn mµng cña trÎ nhá. Ng−êi vÒ ®©y
nh− vÒ l¹i gia ®×nh, gÆp gì con ch¸u, kh«ng nÒ hµ
bÊt cø viÖc g×. ThÊy mÊy ch¸u mÆc quÇn ¸o bÈn vµ
r¸ch, Ng−êi lé vÎ kh«ng vui:
- MÊy ch¸u nµy con c« chó nµo ®©y nhØ? LÊy ¸o
s¹ch thay cho trÎ, cßn mÊy bé quÇn ¸o nµy ®em
giÆt råi kh©u l¹i.
Trong sè c¸c ch¸u nhá ®−îc Ng−êi t¾m cho h«m
Êy, cã ch¸u ThÇn bÞ chèc ®Çu, tãc dÝnh chÆt vµo víi
nhau. T¾m géi cho ch¸u xong, Ng−êi cßn lµm
thuèc rÞt cho. Thuèc xãt, ch¸u kªu Çm lªn, Ng−êi
nhÑ nhµng dç dµnh:
- Kh«ng sao, chØ mét l¸t sÏ hÕt xãt th«i ch¸u ¹!
Råi Ng−êi quay sang nãi víi ®¸m thanh niªn
chóng t«i ®øng quanh ®Êy, giäng «n tån, th− th¶,
®−îm vÎ xãt xa:
- C¸c c«, c¸c chó vî chång cßn trÎ ch¼ng biÕt
gi÷ g×n s¹ch sÏ cho con c¸i. BÖnh nµy lµ ngøa ng¸y
l¾m ®Êy, thËt khæ ch¸u t«i.
Chóng t«i nÝn lÆng, chÞu lçi. Ng−êi vui vÎ rÏ
®¸m ®«ng b−íc lªn nhµ, ngåi vµo gi−êng uèng
n−íc, hót thuèc vµ gië s¸ch ra xem. Bµ cè t«i cø
xuýt xoa th¸n phôc m·i:
- ¤ng giµ nµy th−¬ng ng−êi qu¸. Ch¶ biÕt vî con
12

«ng ë ®©u? Trong nhµ mµ cã mét ng−êi giµ nh− thÕ
nµy th× thËt lµ cã phóc.
Råi bµ cè b¶o bè t«i b−ng mét b¸t ch¸o cã ®¸nh
trøng l¹i mêi Ng−êi ¨n. Ng−êi hái bè t«i:
- ë ®©y mét ngµy ¨n mÊy b÷a hë cô?
- D¹, mét ngµy ¨n ba b÷a, b÷a s¸ng th× ¨n ch¸o.
- ThÕ ai còng ®−îc ¨n ch¸o ®¸nh víi trøng µ?
Chóng t«i ph¶i thó thùc v× Ng−êi ®i ®−êng mÖt
nªn míi lµm mêi Ng−êi th«i.
Ng−êi kh«ng b»ng lßng, b¶o chóng t«i:
- C¸c ®ång chÝ lµm c¸ch m¹ng, t«i còng lµm
c¸ch m¹ng, t¹i sao t«i l¹i ®−îc ®Æc biÖt h¬n c¸c
®ång chÝ. C¸ch m¹ng gian khæ ph¶i cïng nhau
chÞu ®ùng, d©n ¨n sao t«i ¨n vËy.
Vµ Ng−êi ®øng dËy b−ng b¸t ch¸o ®¸nh trøng
gµ vµo mêi bµ cè t«i ¨n:
- §©y míi lµ ng−êi cÇn ®−îc ®Æc biÖt båi d−ìng.
Bµ cè ®· sèng gÇn tr¨m tuæi råi, khæ cùc vÊt v¶ ®·
nhiÒu, cÇn ¨n ngon ®Ó sèng víi con ch¸u ®Õn ngµy
n−íc nhµ ®éc lËp, vui h−ëng th¸i b×nh.
Khi rêi Khum §¾c, Ng−êi b¶o n÷ ®ång chÝ vÒ
cïng víi Ng−êi tªn lµ L¹c ë l¹i ®Ó d¹y trÎ häc vµ lµm
c«ng t¸c vËn ®éng vÖ sinh ¨n ë. Ng−êi hÑn sÏ trë vÒ
¨n TÕt víi chóng t«i. LÇn Êy Ng−êi l¹i ®i Trung
Quèc. TÕt Êy, chóng t«i cø chê ngãng Ng−êi m·i.
NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p th¸ng 3 th× th¸ng 5 Ng−êi vÒ,
l¹i ë Khuæi NËm råi sau ®ã ®i T©n Trµo. Tõ ngµy
Ng−êi vÒ xu«i, t«i Ýt dÞp ®−îc gÆp Ng−êi h¬n, nh−ng
lÇn nµo ®−îc gÆp, Ng−êi còng hái han, dÆn b¶o, hái
t×nh h×nh c«ng t¸c tõng ng−êi, kh«ng quªn mét ai.

13

B×nh dÞ nh÷ng n¬i ë
B¸ Ngäc*

S

au chÆng ®−êng dµi 30 n¨m, dÊu ch©n B¸c
Hå in trªn 28 quèc gia cña thÕ giíi ®Çy biÕn
®éng trong nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû XX, ngµy
28-1-1941, Ng−êi dõng ch©n bªn cét mèc biªn giíi
sè 108, lßng båi håi xóc ®éng, nh×n vÒ phÝa tr−íc,
n¬i ®ã lµ Tæ quèc, lµ ®Êt mÑ. Tõ giê phót lÞch sö
®ã, Ng−êi sÏ cïng c¶ d©n téc ViÖt Nam h−íng vÒ
t−¬ng lai, s¾p xÕp l¹i trËt tù x· héi víi mét ý chÝ
m·nh liÖt: D©n téc ViÖt Nam ph¶i ®−îc håi sinh,
ph¶i trë vÒ chÝnh m×nh nh− «ng cha ®· tõng g×n
gi÷ trong suèt nhiÒu ngµn n¨m lÞch sö.
ThËt lµ mét sù trïng hîp ngÉu nhiªn, n¬i B¸c
chän dõng ch©n ®Çu tiªn khi trë vÒ Tæ quèc lµ n¬i
®Çu nguån (tiÕng Tµy lµ Cèc Bã), tõ ®©y nh− dßng
n−íc m¸t tu«n ch¶y m·i vÒ xu«i, ®em vÒ sù sèng
tr−êng tån.
Nh÷ng ngµy ®Çu vÊt v¶ gian tru©n víi c¶nh
tÜnh mÞch Èm −ít cña nói rõng, B¸c vËn ®éng anh
____________
* Nguyªn c¸n bé B¶o tµng Hå ChÝ Minh.

14

em dän dÑp, söa sang n¬i ë cho tho¸ng m¸t. N¬i
hoang s¬ cña nói rõng mµ B¸c nh− thÊy mét
giang s¬n hïng vÜ nªn th¬. "§¹i b¶n doanh" ®Çu
tiªn ®−îc bè trÝ thËt gi¶n dÞ, phÝa trong hang lµ
chç ngñ kª mÊy thanh gç ghÐp l¹i, ®ªm n»m võa
®au l−ng, võa l¹nh, ph¶i ®èt löa ®Ó bít ®i buèt gi¸
vµ Èm −ít. Nh÷ng ngµy ®Çu, B¸c lµm viÖc trong
hang nhê ¸nh s¸ng yÕu ít chiÕu tõ kho¶ng trèng
nhá trªn ®Ønh hang. §ªm ®ªm ®Ó xua ®i nçi vÊt
v¶, thiÕu thèn, B¸c th−êng kÓ chuyÖn cho anh em
nghe vÒ lÞch sö c¸c thêi kú «ng cha dùng n−íc vµ
gi÷ n−íc, nÕm mËt n»m gai m−u cÇu nghiÖp lín;
B¸c kÓ chuyÖn thÕ giíi, chuyÖn chiÕn tranh,
chuyÖn cæ tÝch vµ c¶ chuyÖn tiÕu l©m, ®Ó trong
hang cã tiÕng c−êi vui. ¡n uèng th× kham khæ, rau
rõng nÊu ch¸o ng«, b¾p chuèi chÊm víi muèi
tr¾ng. Nh÷ng b÷a "c¶i thiÖn" lµ khi b¾t ®−îc con
c¸, s¨n ®−îc con thó vÒ kho muèi mÆn ¨n dÇn.
Ban ngµy sau khi dän dÑp ngoµi hang s¹ch sÏ,
gän gµng, B¸c th−êng chän mét phiÕn ®¸ lµm n¬i
lµm viÖc. Nh÷ng lóc rçi, B¸c ra ngåi c©u c¸ c¹nh
gèc c©y si bªn bê suèi. §Ó b¶o ®¶m chç ë tuyÖt ®èi
bÝ mËt, B¸c cho lµm thªm mét c¬ së kh¸c c¸ch ®ã
kh«ng xa, n¬i cã m¸i nói ®¸ mµ B¸c th−êng nãi
vui lµ mét v−ên b¸ch thó, v× ë ®Êy cã nhiÒu r¾n
rÕt, bä rõng. Råi sau ®ã B¸c cßn cho lµm tiÕp mét
l¸n nhá n÷a ë Khuæi NËm, ®Ó ®Ò phßng khi cã
®éng. DÉu ë hang, ë m¸i ®¸ hay ë l¸n, B¸c còng
®Òu lu«n s¾p xÕp n¬i ë gän gµng, s¹ch sÏ vµ bÝ mËt,

15

khi rêi ®i kh«ng ®Ó l¹i dÊu vÕt... B¸c tù m×nh bè
trÝ n¬i nghØ, n¬i lµm viÖc. B¸c nhÆt nh÷ng phiÕn
®¸ nhá xÕp thµnh tõng bËc c¹nh chç n»m, trªn c¸c
bËc ®ã B¸c ®Ó s¸ch, tµi liÖu, giÊy viÕt, bót mùc,
m¸y ch÷... mçi lo¹i quy ®Þnh chç ®Ó riªng, ng¨n
n¾p, gän gµng, khi cÇn víi tay cã thÓ lÊy ®−îc. Lóc
®Çu anh em ë víi B¸c ch−a cã thãi quen gän gµng
nªn khi cã viÖc lµ lóng tóng, lén xén, B¸c luyÖn
dÇn thµnh thãi quen cho anh em.
B¸c th−êng dËy sím h¬n tËp thÓ dôc. B¸c dän
mét nÒn ph¼ng nhá tr−íc cöa hang ®Ó tËp. Dông cô
cña B¸c hÕt søc ®¬n gi¶n, chØ lµ hai hßn cuéi tr¾ng
dïng ®Ó luyÖn g©n bµn tay (sau nµy trong khi ®äc
s¸ch B¸c còng th−êng bãp hai hßn cuéi). B¸c dïng
hai hßn "t¹" to nhá b»ng ®¸, thay ®æi khi tËp. Sau
mÊy phót tËp cho Êm ng−êi, B¸c t¾m suèi hoÆc leo
nói. Do tËp leo nói nhiÒu nªn B¸c cã mét søc chÞu
dùng dÎo dai, khi leo nói anh em trÎ còng khã lßng
theo kÞp. Buæi s¸ng, B¸c vËn ®éng anh em tËp thÓ
dôc ®Ó cã søc kháe chèng l¹i bÖnh tËt n¬i rõng nói
hang ®éng Èm −ít rÊt kh¾c nghiÖt.
Trong bé ®å chµm, quÇn x¾n cao, B¸c cïng anh
em kiÕm cñi, h¸i rau rõng, t¨ng gia trång rau,
trång hoa bªn bê suèi. C¹nh hang cã dßng suèi
n−íc ch¶y trong m¸t, B¸c cïng anh em t¹o c¶nh
hßn non bé, cã ®¸ tai bÌo, cã c©y, cã n−íc. B¸c lÊy
c©y lau lµm mét chiÕc cÇu nhá, bªn cÇu cã con
thuyÒn gät b»ng th©n gç tr¾ng ®ang c¾m sµo ®øng
®îi, tr«ng thËt sinh ®éng. Cã ®ång chÝ khÐo tay lÊy
16

hßn ®¸ gan gµ ®Ïo con cß ®Æt c¹nh hå n−íc nh−
®ang mß tÐp, in bãng xuèng mÆt n−íc tr«ng thËt
nªn th¬. Mét thÕ giíi sinh vËt c¶nh n¬i nói rõng
hoang vu, thiÕu thèn, t¹o nªn c¶m gi¸c thanh tao,
tù t¹i, nh− ®Ó quªn ®i c¸i ®ãi, c¸i rÐt cña thùc t¹i
mµ h−íng vÒ c«ng viÖc cho t−¬ng lai, b×nh minh
cña cuéc ®êi míi.
Trong hang cã khèi th¹ch nhò cao qu¸ ®Çu ng−êi,
B¸c dïng dao ®Ïo gät, t¹o d¸ng h×nh ng−êi råi lÊy
mùc nho vÏ m¾t vµ miÖng, ai còng nãi tr«ng gièng
«ng T©y, B¸c b¶o ®Êy lµ t−îng C¸c M¸c. B¸c hái anh
em ®Þa ph−¬ng tªn dßng suèi, ®−îc biÕt lµ suèi
Giµng, cßn ngän nói cao cã tªn lµ nói KhØ, v× ë ®©y
khØ rÊt nhiÒu, hay cßn gäi lµ nói §µo v× cã tÝch lµ
tiªn c« ®· xuèng ®©y. B¸c c−êi vui vµ nãi:
- X−a cã tiªn c« xuèng, nay cã tiªn cËu, tiªn «ng
®Õn thËt lµ hay. - Råi B¸c nãi tiÕp: - Cô C¸c M¸c
lµ ng−êi muèn tÊt c¶ loµi ng−êi thµnh tiªn, nay ta
®Æt tªn cho nói lµ nói C¸c M¸c. Cô Lªnin lµ ng−êi
thùc hiÖn chñ tr−¬ng cña Cô C¸c M¸c nªn ta ®æi
tªn suèi Giµng thµnh suèi Lªnin.
Tõ ®ã khai sinh ra hai ®Þa danh ®· ®i vµo lÞch
sö cña d©n téc.
Tõ hang Cèc Bã, m¸i ®¸ Lòng L·n hay d−íi
m¸i l¸n däc dßng Khuæi NËm, tõ khu Nam S¬n
(Nguyªn B×nh) vÒ Lòng C¸t hay chuyÓn vÒ hang
P¸c TÎng, n¬i ®©u B¸c còng t¹o nªn mét kh«ng
khÝ b×nh th¶n, tù t¹i, mét cuéc sèng ®Çm Êm mang
nÆng t×nh ®ång chÝ, ®Ó v−ît qua thö th¸ch, gian nan

17

thiÕu thèn cña buæi ®Çu dùng n−íc. Tõ n¨m th¸ng
®êi th−êng to¸t lªn mét søc m¹nh tiÒm Èn m·nh
liÖt. B¸c dÞch s¸ch, viÕt b¸o, lµm th¬, ngµy còng
nh− ®ªm, m−a còng nh− n¾ng, lóc ë hang ®éng
hay d−íi t¸n l¸ c©y rõng. T¹i Khuæi NËm, B¸c ®·
triÖu tËp Héi nghÞ Trung −¬ng 8, thµnh lËp MÆt
trËn ViÖt Minh, ra b¸o ViÖt Nam ®éc lËp, huÊn
luyÖn c¸n bé táa ra tr¨m ng¶ ®−êng cña ®Êt n−íc
®Ó chØ ®¹o c¸ch m¹ng... ¸nh s¸ng b¾t nguån tõ
B¸c - tõ P¸c Bã, n¬i th¸nh ®Þa cña c¸ch m¹ng, ®·
soi räi suèt cuéc hµnh tr×nh c¸ch m¹ng cña c¶ d©n
téc trªn ®−êng thiªn lý h−íng vÒ t−¬ng lai.
C¸ch m¹ng ph¸t triÓn nhanh chãng, thêi c¬ ®·
®Õn, B¸c chuyÓn vÒ l¸n Nµ Lõa, lÊy T©n Trµo lµm
c¨n cø triÖu tËp Quèc d©n ®¹i héi, ph¸t lÖnh Tæng
khëi nghÜa c−íp chÝnh quyÒn trong c¶ n−íc. Trªn
®−êng vÒ Hµ Néi, B¸c ghÐ lµng G¹ råi vÒ 48 Hµng
Ngang viÕt b¶n Tuyªn ng«n ®éc lËp, khai sinh n−íc
ViÖt Nam D©n chñ Céng hßa. C¸ch m¹ng thµnh
c«ng nh−ng khã kh¨n tr¨m bÒ, thï trong giÆc ngoµi,
thÕ n−íc "ngh×n c©n treo sîi tãc". B¸c ph¶i chuyÓn
chç ë nhiÒu n¬i ®Ó tr¸nh nguy hiÓm, lu«n lu«n c¶i
trang, lóc ®i sím khi vÒ tèi, lóc ë sè 8 Lª Th¸i Tæ,
khi ë B¾c Bé phñ, lóc ngñ ë QuÇn Ngùa, khi vÒ
B−ëi... NhiÒu n¬i ®· ghi l¹i nh÷ng kû niÖm kh«ng
quªn vÒ B¸c trong buæi ®Çu c¸ch m¹ng gian nan, vÊt
v¶, hiÓm nguy. Kh¸ng chiÕn bïng næ, B¸c l¹i lªn
®−êng më cuéc tr−êng chinh. B¸c vÒ V¹n Phóc viÕt
Lêi kªu gäi toµn quèc kh¸ng chiÕn, vÒ chïa TrÇm
18

chóc TÕt §inh Hîi n¨m 1947; vai ®eo ba l« lªn nói
rõng ViÖt B¾c ®i kh¸ng chiÕn, d−íi m¸i l¸n l¸ rõng
v¸ch nøa bªn Lµng S¶o B¸c triÖu tËp héi nghÞ
Trung −¬ng chØ ®¹o ®−êng lèi tr−êng kú kh¸ng
chiÕn, råi ®Õn Khuæi TÊu viÕt ViÖt B¾c anh dòng; cã
phót th− gi·n vÒ huyÖn lþ S¬n D−¬ng §i thuyÒn trªn
s«ng §¸y lµm th¬; hay vÒ hang Bßng chØ ®¹o chiÕn
dÞch Biªn giíi; trë l¹i Kim B×nh dù §¹i héi §¶ng lÇn
thø II; ®Õn Khu«n §iÒn cïng Trung −¬ng chØ ®¹o
chiÕn dÞch §iÖn Biªn Phñ lÞch sö - trËn quyÕt chiÕn
cuèi cïng chÊm døt chñ nghÜa thùc d©n cò trªn thÕ
giíi. H¬n 3.000 ngµy hµnh qu©n ®i kh¸ng chiÕn,
v−ît qua bao gian khæ khã kh¨n, B¸c ®· l·nh ®¹o
toµn §¶ng, toµn d©n lµm nªn trËn th¾ng oanh liÖt
ghi m·i ngh×n n¨m vµ chøng minh cho thÕ giíi mét
ch©n lý: mét d©n téc dï nhá bÐ, nÕu biÕt ®oµn kÕt cã
thÓ chiÕn th¾ng mét ®Õ quèc to, m¹nh h¬n nhiÒu lÇn
vÒ vò khÝ.
Cuéc sèng ®êi th−êng ®¹m b¹c n¬i chiÕn khu
ViÖt B¾c, theo B¸c suèt ngµn ngµy kh¸ng chiÕn lµ
m¸i l¸n ®¬n s¬ cña c©y rõng ViÖt Nam. §ång chÝ
Lª V¨n Nh−¬ng (B¸c ®Æt tªn cho lµ CÇn) tham gia
trung ®éi d©n c«ng háa tuyÕn NghÖ An, khÐo tay,
biÕt nghÒ méc, ®−îc cïng mét ®ång chÝ n÷a chuyªn
lµm l¸n cho B¸c ë kÓ l¹i r»ng: B¸c yªu cÇu t×m chç
cho B¸c ë n¬i yªn tÜnh, bÝ mËt, cã bãng c©y tho¸ng
m¸t vµ cã ®Êt ®Ó t¨ng gia, gÇn nguån n−íc, phÝa
sau cã nói ®Ó dÔ lµm hÇm tró Èn, thuËn lîi cho
liªn l¹c, di chuyÓn dÔ dµng khi cã ®éng. Lµm l¸n

19

cho B¸c kh«ng to qu¸, diÖn tÝch b»ng kho¶ng hai
chiÕc chiÕu, ®ñ cho B¸c kª chiÕc bµn nhá lµm viÖc
vµ n¬i nghØ. L¸n cao võa tÇm B¸c, kh«ng qu¸ 2m.
Lµm kh«ng cÇu kú mµ gi¶n dÞ, vËt liÖu s½n cã
xung quanh, ba phÝa cã v¸ch nøa, l¸n ®Æt trªn bèn
cäc tre, lèi lªn l¸n lµm mét c¸i thang b»ng tre
kho¶ng ba bËc, mÆt l¸n c¸ch mÆt ®Êt kho¶ng nöa
mÐt, tïy theo ®Þa h×nh. Phªn v¸ch, sµn lµm b»ng
tre, luång hoÆc nøa. §å dïng bµy biÖn phÝa trong
l¸n l¹i cµng ®¬n gi¶n h¬n. Bè trÝ mét bµn, mét ghÕ
b»ng gç t¹p ®ñ ®Ó c¸i m¸y ch÷ nhá, mét Ýt s¸ch,
tµi liÖu cÇn thiÕt, nh÷ng thø ®å dïng vÆt nh− bót
giÊy, hai hßn sái bãp luyÖn tay... ®Ó c¹nh. Mét
hßm nhá ®ùng t− trang ®Ó phÝa d−íi. Ch©n gi−êng
®ãng th¼ng xuèng ®Êt cho ch¾c ch¾n, trªn v¸ch
treo c¸i qu¹t b»ng l¸ c©y rõng. C¸i tÈu thuèc B¸c
th−êng nãi vui ®Êy lµ telephone cña B¸c, khi cÇn
B¸c gâ vµo cét tre theo tÝn hiÖu quy ®Þnh lµ ng−êi
gióp viÖc cã mÆt. Thêi gian r¶nh rçi B¸c cïng anh
em trong c¬ quan ch¬i bãng chuyÒn, tËp thÓ thao,
t¨ng gia s¶n xuÊt, trång bÝ, trång bÇu, nu«i gµ,
nu«i bß. Trong thêi gian nµy B¸c n¶y ra ý qu¶n lý
kinh tÕ theo ph−¬ng thøc kho¸n s¶n phÈm. B¸c
b¶o c¸c ®ång chÝ giao bß cho d©n ®Þa ph−¬ng nu«i,
khi bß ph¸t triÓn th× mét phÇn ®Ó l¹i cho nh©n
d©n cßn mét phÇn cho tËp thÓ. Trång ®−îc nhiÒu
bÝ, c¶ mét b·i réng dµy ®Æc qu¶, khi thu ho¹ch
anh em kiÓm sè l−îng qu¶ v× nhiÒu nªn bÞ lÉn liªn
tôc, B¸c bµy cho c¸ch: ®Õm xong qu¶ nµo c¾m mét
20

que tre, khi c¾m hÕt chØ cÇn gom sè que lµ ra sè
qu¶ t¨ng gia ®−îc vµ giao cho ng−êi qu¶n lý.
Kh¸ng chiÕn th¾ng lîi, B¸c vÒ Thñ ®« Hµ Néi,
lóc ®Çu Trung −¬ng cã ý ®Þnh mêi B¸c vÒ ë trong
ng«i nhµ Toµn quyÒn cò, v× ë ®Êy cã ®ñ tiÖn nghi
sinh ho¹t, b¶o ®¶m tèt cho søc kháe cña B¸c, tiÖn
viÖc tiÕp kh¸ch vµ mäi c«ng viÖc cña Chñ tÞch
n−íc, nh−ng B¸c kh«ng chÞu. B¸c b¶o, B¸c chø
kh«ng ph¶i viªn Toµn quyÒn, kh«ng ph¶i vua,
Chñ tÞch mét n−íc cßn nghÌo, ch−a cã quyÒn
h−ëng thô qu¸ møc trung b×nh cña ng−êi d©n, nªn
B¸c quyÕt ®Þnh chän cho m×nh ng«i nhµ cña ng−êi
thî ®iÖn ngµy tr−íc, mét ng«i nhµ b×nh dÞ nh− bao
ng«i nhµ kh¸c, m¸i ngãi, nÒn ®Êt, n¬i mµ mïa
nãng th× nhiÖt ®é cao h¬n h¼n xung quanh, ngµy
thiÕu ¸nh s¸ng cã lóc ph¶i th¾p ®Ìn. ChØ cã ®iÒu
tiÖn duy nhÊt lµ gÇn víi anh em phôc vô trong
kh«ng khÝ Êm cóng gia ®×nh.
N¨m 1958, Trung −¬ng quyÕt ®Þnh x©y nhµ cho
B¸c, nh−ng B¸c chØ nhÊt trÝ khi lµm theo ý B¸c,
B¸c cho gäi kiÕn tróc s− lµm theo kiÓu nhµ sµn
cña ®ång bµo ViÖt B¾c, n¬i B¸c ®· tõng sèng trong
sù ®ïm bäc, b¶o vÖ cña ®ång bµo c¸c d©n téc trong
nh÷ng ngµy ®Çu c¸ch m¹ng vµ kh¸ng chiÕn. Ng«i
nhµ sµn d−íi bãng c©y c¹nh hå n−íc, xung quanh
cã v−ên hoa c©y c¶nh võa ®Ñp l¹i võa m¸t lµ m«i
tr−êng tèt cho søc kháe, l¹i thuËn lîi cho c«ng
viÖc, võa kh«ng tèn nhiÒu tiÒn cña nh©n d©n. B¸c
dÆn, gç dïng lµm nhµ cho B¸c chØ dïng lo¹i gç

21

nh− ®ång bµo th−êng dïng. TÇng d−íi bè trÝ mét
chiÕc bµn lín vµ m−êi mét chiÕc ghÕ (sè ghÕ ®ñ
cho c¸c ®ång chÝ trong Bé ChÝnh trÞ lóc bÊy giê),
xung quanh nhµ x©y mét bê t−êng thÊp, trªn l¸t
gç lµm ghÕ cho c¸c ch¸u thiÕu nhi ngåi khi c¸c
ch¸u vµo víi B¸c. Xung quanh nhµ lµm mét d·y
hµnh lang võa ph¶i ®Ó khi B¸c ngåi ®äc s¸ch cã ai
qua l¹i kh«ng bÞ ¶nh h−ëng, võa nãi B¸c võa bª
chiÕc ghÕ m©y ra, B¸c ngåi gi¬ tay lµm c÷, ¸ng
chõng ®é réng cña hµnh lang cho ®ång chÝ kiÕn
tróc s− biÕt. B¸c dÆn ®i dÆn l¹i lµ ph¶i hÕt søc tiÕt
kiÖm. Khi B¸c ®i th¨m mét sè n−íc vÒ th× nhµ sµn
®· lµm xong. B¸c lÊy tiÒn riªng cña m×nh tæ chøc
b÷a liªn hoan ngät, B¸c gäi lµ "tiÖc liªn hoan
kh¸nh thµnh c«ng tr×nh". B¸c mêi ®ång chÝ Ninh
vµ nh÷ng anh em tham gia lµm nhµ sµn cho B¸c
®Õn dù liªn hoan. Buæi liªn hoan vui vÎ, B¸c ®i
®Õn chç ®ång chÝ Ninh vµ khen c«ng tr×nh lµm
nhanh, tèt, råi ©n cÇn phª b×nh nhÑ. B¸c nãi ch©n
t×nh, n−íc ta ch−a giµu, d©n ta cßn ch−a cã ®ñ nhµ
ë, cÇn ph¶i tiÕt kiÖm. Khi chôp ¶nh l−u niÖm, B¸c
vÉy tay gäi ®ång chÝ Ninh:
- ¤ng "KiÕn..." ®Õn ®øng gÇn ®©y.
TÊt c¶ c−êi vui vÎ, B¸c gäi "«ng KiÕn" bít ®i hai
ch÷ "tróc s−" võa vui l¹i võa nh¾c nhë lµ kiÕn tróc
s− ph¶i tiÕt kiÖm, mµ nghÜa ®en "kiÕn" lµ con vËt
hay leo, nh− ®ång chÝ Ninh ®· "leo thang" trong
viÖc lµm nhµ sµn cho B¸c, kh«ng lµm ®óng nh− ý
B¸c lµ ph¶i tiÕt kiÖm, mµ leo thang h¬i qu¸.
22

B¸c ë nhµ sµn víi thêi gian dµi nhÊt trong
qu·ng ®êi cßn l¹i cña B¸c. Trong nhµ sµn bè trÝ
®¬n gi¶n, chØ cã nh÷ng ®å dïng rÊt gÇn gòi víi
B¸c. Mét chiÕc gi−êng ®¬n tr¶i chiÕu cãi, c¸i tñ
nhá, bé bµn ghÕ, trªn bµn ®Ó ®Ìn, lä hoa, c¸i m¸y
thu thanh, c¸i qu¹t nan, mÊy quyÓn s¸ch cÇn
thiÕt h»ng ngµy. ChiÕc bµn nhá vµ chiÕc ghÕ m©y
ë cuèi hµnh lang lµ n¬i B¸c ngåi lµm viÖc nh÷ng
buæi chiÒu hÌ. B¸c th−êng ngåi ®äc b¸o ë ®©y, d−íi
t¸n l¸ c©y vó s÷a r× rµo tr−íc giã nh− tiÕng nãi cña
®ång bµo miÒn Nam bªn B¸c. Nh÷ng vËt b×nh
th−êng ®· ë bªn B¸c ®Õn suèt cuéc ®êi vµ sÏ ë m·i
víi nhµ sµn cïng non s«ng ®Êt n−íc nh− huyÒn
tho¹i vÒ mét con ng−êi.
H»ng n¨m ®Õn ngµy sinh nhËt B¸c, nhiÒu ®oµn
thÓ c¬ quan, kh¸ch trong n−íc, kh¸ch n−íc ngoµi
®Õn chóc mõng sinh nhËt B¸c. Kh¸ch ®Õn B¸c rÊt
vui, nh−ng sau B¸c b¶o sinh nhËt B¸c lµ ngµy
riªng c¸ nh©n mµ lµm ¶nh h−ëng nhiÒu ®Õn thêi
gian vµ tiÒn b¹c cña tËp thÓ. B¸c gÆp ®ång chÝ phô
tr¸ch c«ng t¸c b¶o vÖ, nhê t×m cho B¸c mét chç
yªn tÜnh, gÇn nói, lµm mét ng«i nhµ nhá chØ ®é
hai ®Õn ba ng−êi lµm viÖc, nh−ng nhí lµ kh«ng lÊy
®Êt trång trät cña d©n. Khi t×m ®−îc mét ®Þa ®iÓm
trªn nói Ba V×, B¸c ®ång ý. ThÕ lµ gÇn ®Õn ngµy
sinh nhËt, B¸c "t¹m l¸nh" lªn lµm viÖc trªn ®ã.
B¸c dÆn ë nhµ b¸o víi mäi ng−êi B¸c ®i c«ng t¸c
xa. Lªn ®ã yªn tÜnh, tho¸ng m¸t, gÇn víi thiªn
nhiªn. Ngµy sinh nhËt, c¸c ®ång chÝ b¶o vÖ, phôc

23

vô t×m mét bã hoa rõng ®Õn chóc mõng B¸c, B¸c
ch¸u vui trong niÒm vui gia ®×nh ®Çm Êm, B¸c ®Æt
tªn cho ng«i nhµ lµ "ng«i nhµ cÇn kiÖm" v× ë ®ã
B¸c lµm viÖc ®−îc nhiÒu h¬n, phôc vô ®−îc nhiÒu
h¬n vµ tiÕt kiÖm h¬n cho d©n, cho n−íc.
Cuéc ®êi B¸c g¾n liÒn víi nh÷ng n¬i ë thËt b×nh
dÞ, b×nh dÞ nh− con ng−êi B¸c. Tõ ngµy dùng n−íc
gian lao vÊt v¶ ®Õn khi lµm Chñ tÞch n−íc, B¸c
vÉn gi÷ lèi sèng b×nh dÞ, kh«ng ®ßi hái mét sù −u
tiªn, mét vinh hoa nµo cho riªng m×nh. B¸c chän
n¬i ë lµ n¬i gÇn víi ng−êi lao ®éng. Mçi khi B¸c ®i
th¨m c¸c ®Þa ph−¬ng xa, ph¶i ë l¹i qua ®ªm, c¸c
®ång chÝ ®Þa ph−¬ng th−êng bè trÝ cho B¸c n¬i ë
tèt nhÊt, nh−ng B¸c kh«ng chÞu. B¸c tù chän cho
m×nh chç ngñ, cã khi bè trÝ trªn b·i biÓn, cã lóc
trªn trËn ®Þa ph¸o. B¸c lµ vËy, t− t−ëng, t¸c
phong cña B¸c lµ gÇn d©n, lu«n lu«n gi÷ møc sèng
nh− cña ng−êi d©n b×nh th−êng, hßa cïng nhÞp
sèng, nçi niÒm cña ng−êi d©n. Ngay khi chuÈn bÞ
cho m×nh vÒ câi vÜnh h»ng "®i gÆp cô C¸c M¸c, cô
Lªnin", B¸c còng dÆn hßa th©n m×nh kh¾p ba
miÒn Tæ quèc, ®Æt